หลักการและเหตุผล
          แนวคิดของโครงการมหิงสาสายสืบ พัฒนามาจากโครงการรางวัลจอห์น มัวร์ อวอร์ด ( The John Muir Award) ประเทศสก็อตแลนด์ ซึ่งเป็นโครงการที่ได้รับความสนใจและประสบความสำเร็จอย่างมาก ในการรณรงค์ให้เยาวชนหันมาสนใจธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่อยู่รอบตัว โดยมีแนวคิดที่สำคัญ คือ การเปิดโอกาสให้เด็กๆ ได้สำรวจ เรียนรู้ และใกล้ชิดกับธรรมชาติ อันจะช่วยพัฒนา ให้เด็กเหล่านั้นเกิดความรักและหวงแหนในธรรมชาติ เช่นเดียวกับประสบการณ์ในวัยเยาว์ของจอห์น มัวร์
          โครงการมหิงสาสายสืบ เริ่มดำเนินการปี พ.ศ. 2548 มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อส่งเสริมให้เยาวชนได้มีโอกาสค้นหาและพัฒนาศักยภาพของตน โดยรวมกลุ่มกันทำกิจกรรมสำรวจและดูแลรักษาพื้นที่ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นของตน ผ่านกิจกรรมการ “ค้นหา” พื้นที่ธรรมชาติที่กลุ่มมีความสนใจ แล้วจึง “สำรวจ” พื้นที่นั้นอย่างต่อเนื่อง สม่ำเสมอ ตลอดจนดำเนินการ “อนุรักษ์” พื้นที่ดังกล่าวด้วย วิธีการต่างๆ ที่กลุ่มสามารถทำได้ จากนั้นจึงนำประสบการณ์ความสำเร็จที่กลุ่มได้รับไปเผยแพร่ หรือ “แบ่งปัน” ให้บุคคลอื่นได้รับรู้ รับทราบและเห็นถึงประโยชน์ความสำคัญของพื้นที่นั้นต่อไป
          จากการดำเนินโครงการในช่วง 2 ปีที่ผ่านมา กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อมได้ศึกษารายละเอียดผลการดำเนินโครงการของกลุ่มเยาวชน (ดูจากผลงานที่ส่งให้กรม) พบว่าพี่เลี้ยงส่วนใหญ่ยังขาดองค์ความรู้ในเชิงวิชาการ และแนวทางในการเชื่อมโยงให้เยาวชนได้เห็นถึงประโยชน์ คุณค่า และความสำคัญของสิ่งที่เยาวชนได้สำรวจพบ กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อมจึงมีแนวคิดที่จะ "ถอด" บทเรียนการดำเนินโครงการมหิงสาสายสืบที่น่าสนใจให้ออกมาเป็นกรณีตัวอย่างหรือบทเรียน/ความสำเร็จของโครงการ เพื่อเป็นแนวทางสำหรับพี่เลี้ยงโครงการและเพื่อเผยแพร่ผ่านสื่อต่างๆ ของกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อมต่อไป
          ด้วยเหตุนี้ "การดำเนินงานสรุปบทเรียนโครงการมหิงสาสายสืบ" จึงได้เกิดขึ้น โดยมีคณะที่ปรึกษาทางวิชาการของโครงการ BRT ประกอบด้วย ที่ปรึกษาทางวิชาการฯ ฝ่ายภาคเหนือ นำโดย ศ.สมศักดิ์ ปัญหา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ นำโดย รศ.ดร.ปรีชา ประเทพา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม และภาคใต้ นำโดย ผศ.ดร.มัลลิกา เจริญสุทธาสินี และ ผศ.ดร.กฤษณะเดช เจริญสุทธาสินี มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ ทำหน้าที่ตรวจเยี่ยมโครงการ ให้คำแนะนำทางวิชาการแก่พี่เลี้ยงและเยาวชนที่เข้าร่วมโครงการ และสรุปบทเรียนการดำเนินงานโครงการมหิงสาสายสืบ เพื่อเป็นแนวทางพัฒนาการดำเนินงานให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ และเป้าหมายของกรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม รวมทั้งสรุปข้อคิดเห็นเกี่ยวกับแนวทางการพัฒนาโครงการให้เป็นไปในทิศทางเหมาะสม เพื่อนำไปปรับใช้กับการดำเนินงานโครงการฯ ในระยะต่อไป
เกี่ยวกับโครงการ
          โครงการมหิงสาสายสืบ ไม่ได้มุ่งเน้นให้เยาวชนแข่งขันกันเพื่อชิงเงินรางวัล แต่เป็นโครงการที่มุ่งให้เยาวชนได้แข่งขันกับตัวเอง โดยในการดำเนินโครงการควรเริ่มต้นจากความสนใจของตัวเยาวชน รวมกลุ่มกันเพื่อที่จะทำกิจกรรมสำรวจธรรมชาติรอบตัว โดยกลุ่มเยาวชนจำเป็นจะต้องมี "พี่เลี้ยงโครงการ" ที่มีความเสียสละและพร้อมให้คำปรึกษา แนะนำ เพื่อให้โครงการสามารถดำเนินการได้ครบถ้วนตาม 4 ขั้นตอนความท้าทาย คือ ค้นหา สำรวจ อนุรักษ์ และแบ่งปัน
          1. การค้นพบ (Discover) เป็นขั้นตอนการค้นหาพื้นที่ธรรมชาติสำหรับเริ่มต้นโครงการ โดยสิ่งสำคัญคือจะต้องเป็นพื้นที่ที่กลุ่มสนใจ จากนั้นจึงเข้าไป “ทำความรู้จัก” กับพื้นที่โดยสำรวจดูว่าพื้นที่ดังกล่าว มีอะไรบ้างที่น่าสนใจและน่าศึกษา ฯลฯ
          2. การสำรวจ (Explore) หลังจากได้พื้นที่ธรรมชาติที่กลุ่มสนใจแล้ว จึงเป็นขั้นตอน การสำรวจ เพื่อให้เกิดความรู้จริงเกี่ยวกับพื้นที่นั้น โดยกลุ่มเยาวชนจะต้องเข้าไปสำรวจพื้นที่นั้นอย่างต่อเนื่องและสม่ำเสมอ เพื่อศึกษาว่ามีสิ่งมีชีวิต พืช สัตว์ชนิดใดอาศัยอยู่บ้าง และสิ่งมีชีวิตเหล่านั้นมีความสัมพันธ์กันอย่างไร พื้นที่นั้นมีความสำคัญอย่างไรต่อสิ่งมีชีวิต เมื่อเวลาเปลี่ยนไปธรรมชาติมีการเปลี่ยนแปลงบ้างหรือไม่ อะไรเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง และมีแนวโน้มที่จะเกิดการเปลี่ยนแปลงขึ้นอีกหรือไม่ในอนาคต
          3. การอนุรักษ์ (Conserve) เป็นการแสดงความรับผิดชอบต่อพื้นที่ธรรมชาตินั้น ๆ โดยการลงมือกระทำสิ่งที่เป็นประโยชน์และเหมาะสมกับพื้นที่ เพื่อทำให้พื้นที่นั้นมีสภาพดีขึ้นกว่าเดิม หรือเพื่อช่วยปกป้องบริเวณพื้นที่ที่ดำเนินโครงการไม่ให้เสื่อมโทรมลงไปกว่าเดิม ซึ่งสามารถทำได้หลากหลายวิธี เช่น การรณรงค์/เชิญชวน การปลูกต้นไม้ การเขียนจดหมายถึงหน่วยงานในท้องถิ่นเพื่อกระตุ้นให้ดูแลรักษาสภาพแวดล้อมให้ดีขึ้น รวมถึงการทำเส้นทางศึกษาธรรมชาติ เป็นต้น
          4. การแบ่งปัน (Share) เป็นขั้นตอนการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ความสำเร็จและความภาคภูมิใจที่ได้จากการดำเนินโครงการฯ ให้กับเพื่อนๆ ครู-อาจารย์ ชุมชนหรือผู้ที่สนใจ โดยสามารถใช้รูปแบบในการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ที่หลากหลาย เช่น การทำคู่มือเดินศึกษาพื้นที่ธรรมชาติ (guide walk) , การจัดนิทรรศการเกี่ยวกับกิจกรรมที่ได้ทำและสิ่งที่ได้ค้นพบ การพูดคุยแลกเปลี่ยนประสบการณ์ การแสดงละคร หุ่นเชิด หุ่นเงา แต่งบทเพลงเกี่ยวกับการอนุรักษ์ธรรมชาติ ทำโปสเตอร์ แผ่นพับ website เป็นต้น
วัตถุประสงค์

          เพื่อส่งเสริมให้เยาวชน :
             • ได้เข้าไปสำรวจ เรียนรู้ "ใน" พื้นที่ธรรมชาติ อันจะมีส่วนสำคัญในการพัฒนาความตระหนัก ความรู้สึกรัก และหวงแหนในทรัพยากรธรรมชาติของท้องถิ่น
             • เห็นถึงคุณค่า และความสำคัญของทรัพยากรธรรมชาติ
             • ได้มีส่วนร่วมในการแสดงความรับผิดชอบต่อสังคม ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่น
             • ได้พัฒนาทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ ทักษะทางสังคม และการชี้บ่งปัญหา
          กลุ่มเป้าหมาย : เยาวชนอายุระหว่าง 8-18 ปี ทั้งในและนอกระบบโรงเรียน (กลุ่มละไม่เกิน 8 คน)
          พื้นที่ดำเนินโครงการ : พื้นที่ธรรมชาติในท้องถิ่นที่กลุ่มสนใจ
          แนวคิดสำคัญของโครงการ :
             • เปิดโอกาสให้เด็กได้ใกล้ชิดกับธรรมชาติ และเรียนรู้ธรรมชาติด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์
             • ไม่ใช่ “การแข่งขัน” เพื่อชิงเงินรางวัล
             • ต้องเกิดขึ้นจากความสนใจของเด็กและเยาวชน
             • เป็นกิจกรรมที่เด็กและเยาวชนทำแล้วรู้สึกมีความสุข สนุกสนาน

รางวัล
          โครงการมหิงสาสายสืบ ไม่มีเงินรางวัลหรือค่าตอบแทนใด ๆ ให้แก่ผู้เข้าร่วมโครงการ นอกจากความภาคภูมิใจของ ตัวเยาวชนเอง ที่ได้แสดงความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นที่ตนอาศัยอยู่ โดยเยาวชนทุกคนจะได้รับ “รางวัลแห่งความภาคภูมิใจ” เมื่อกลุ่มของตนสามารถร่วมกันดำเนินโครงการได้ครบถ้วนตาม 4 ขั้นตอนความท้าทาย และตามกรอบกำหนดระยะเวลาที่กลุ่มเยาวชนเลือกดำเนินโครงการ ซึ่ง “รางวัลแห่งความภาคภูมิใจ” นี้ แบ่งเป็น 3 ระดับเหรียญรางวัล ตามระยะเวลาที่ดำเนินโครงการ คือ
          ระดับเหรียญทองแดง สำหรับโครงการที่ดำเนินการอย่างต่อเนื่อง ในช่วงระยะเวลาไม่น้อยกว่า 3 เดือน
          ระดับเหรียญเงิน สำหรับโครงการที่ดำเนินการอย่างต่อเนื่อง ในช่วงระยะเวลาไม่น้อยกว่า 6 เดือน
          ระดับเหรียญทอง สำหรับโครงการที่ดำเนินการอย่างต่อเนื่อง ในช่วงระยะเวลาไม่น้อยกว่า 1 ปี และมีผลการดำเนินงานที่เป็นรูปธรรมที่ชัดเจน
สัญลักษณ์
          มหิงสา คือเหตุผลสำคัญเหตุผลหนึ่ง ที่ทำให้เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกทางธรรมชาติโดย UNESCO มหิงสาเป็นสัตว์ที่มีคุณประโยชน์อย่างยิ่งต่อผืนป่าและระบบนิเวศ เป็นสัตว์ที่แข็งแรงและ มีความฉลาดมาก อีกทั้งมหิงสายังเป็น “แบบอย่างที่ดี” ของการทำงานเป็นกลุ่ม เพราะฝูงมหิงสาจะปกป้องลูกเล็ก ๆ ให้อยู่ห่างจากสัตว์ผู้ล่า เช่น เสือ ด้วยการยืนเรียงเป็นแถวให้ลูกเล็ก ๆ อยู่ในตำแหน่งที่ปลอดภัย
          มหิงสา หรือ ควายป่า จึงเป็นที่มาของสัญลักษณ์โครงการฯ ที่ต้องการจะสื่อให้เห็นถึงความสำคัญของพลังเยาวชน ในการร่วมกันทำงานเพื่อคุณประโยชน์ต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่น
ประโยชน์การเข้าร่วมโครงการมหิงสาสายสืบ
          1. เพื่อสำรวจและศึกษาว่าในพื้นที่ธรรมชาติ (พื้นที่ที่ใช้ดำเนินโครงการ) มีสิ่งมีชีวิต สัตว์ พืช ชนิดใดอาศัยอยู่บ้าง มีความสัมพันธ์กันอย่างไร มีลักษณะพิเศษโดดเด่นหรือแตกต่างจากพื้นที่อื่นย่างไร
          2. ได้รับความสนุกสนาน และได้ประสบการณ์จากการสำรวจธรรมชาติ
          3. แบ่งปัน แลกเปลี่ยนประสบการณ์กับทั้งเพื่อนใหม่และเพื่อนเก่า
          4. รู้จักการทำงานเป็นทีมในการวางแผนและการร่วมมือปฏิบัติงานโครงการฯ
          5. เพื่อพัฒนาและปรับปรุงสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติในท้องถิ่น
          6. แสดงความรับผิดชอบของตนเองในการช่วยอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
          7. สร้างความเชื่อมั่นและทักษะในการสื่อสารสำหรับใช้ในการดำเนินโครงการอนุรักษ์ให้ประสบผลสำเร็จ

 

โรงเรียนบ้านเตาบ่า เลขที่ 181 หมู่ที่ 6 ตำบลนาสีนวล อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย จังหวัดมหาสารคาม รหัสไปรษณีย์ 44110